Vreemdgaan. Het woord alleen al laat je maag samentrekken. Het is die nachtmerrie waarvan je hoopt dat die nooit werkelijkheid wordt, die breuk die alles kapot lijkt te maken wat je samen hebt opgebouwd. Maar hier komt iets wat je misschien verrast: volgens psychologen is ontrouw zelden zo simpel als “mijn partner was gewoon een slecht mens” of “ze konden het niet laten.” De werkelijkheid blijkt veel gelaagder, en als we eerlijk zijn, ook een stuk interessanter.
Want als we begrijpen wat er werkelijk speelt in het hoofd van iemand die vreemdgaat, kunnen we de signalen eerder herkennen. Belangrijker nog: we kunnen eindelijk normale gesprekken voeren over wat trouw eigenlijk betekent als je tien, vijftien of twintig jaar samen bent. Spoiler: het gaat vaak helemaal niet over seks.
Je brein heeft drie verschillende liefdesknopjes tegelijk
Laten we beginnen met iets wat ze je nooit hebben verteld tijdens die ongemakkelijke seksuele voorlichting op school. De biologisch antropologe Helen Fisher heeft baanbrekend onderzoek gedaan naar hoe ons brein omgaat met liefde, en haar ontdekking is verbluffend: we hebben niet één simpel “liefde-gevoel” in ons hoofd, maar eigenlijk drie volledig aparte systemen die allemaal tegelijk kunnen draaien.
Het eerste systeem is lust. Dat warmbloedige, fysieke verlangen dat je voelt wanneer je hormonen als testosteron en oestrogeen door je aderen razen. Dan heb je romantische liefde. Die vlinders-in-je-buik, obsessieve gedachten over iemand, die dopamine-rush wanneer hun naam op je scherm verschijnt. En tot slot is er gehechtheid. Dat warme, veilige, comfortabele thuiskomen-gevoel dat wordt aangedreven door hormonen als oxytocine en vasopressine.
Nu komt het wilde deel: deze drie systemen kunnen voor verschillende mensen tegelijk actief zijn. Je kunt je diep verbonden voelen met je partner van vijftien jaar, terwijl je tegelijkertijd romantische gevoelens ontwikkelt voor een collega, of pure fysieke aantrekking voelt tot iemand die je op een feestje ontmoet. Dat verklaart waarom iemand die écht van hun partner houdt tóch vreemd kan gaan. Het is letterlijk neurobiologie, niet per se kwaadwillendheid.
Het gaat vaak helemaal niet om de seks
Wanneer mensen horen dat iemand is vreemdgegaan, is de eerste reactie bijna altijd: “De seks was zeker niet goed genoeg.” En oké, een gebrek aan seksuele intimiteit speelt soms een rol. Maar psychologen hebben ontdekt dat dit vaak slechts het topje van een gigantische ijsberg is.
De werkelijkheid? Emotionele verwaarlozing blijkt in veel gevallen een veel grotere trigger te zijn dan seksuele onvervuldheid. Stel je voor: je komt dag na dag thuis en je partner kijkt nauwelijks op van hun telefoon. Je vertelt enthousiast over die promotie waar je maanden voor hebt gewerkt, en het enige wat je krijgt is een afwezige “oh ja, leuk.” Je voelt je onzichtbaar, niet gewaardeerd, alsof je stem echo’t in een lege ruimte.
Dit soort emotionele disconnect creëert een pijnlijke leegte. En wanneer iemand anders dan wél écht naar je luistert, echt interesse toont in je verhalen, echt ziet wie je bent als persoon, dan kan dat ongelooflijk verleidelijk zijn. Niet omdat die persoon objectief aantrekkelijker is, maar omdat ze een fundamentele menselijke behoefte vervullen: de behoefte om gezien en gehoord te worden.
Onderzoek toont aan dat zowel mannen als vrouwen ongeveer even vaak vreemdgaan, maar de triggers kunnen verschillen. Waar mannen vaker een gebrek aan seksuele variatie noemen, geven vrouwen vaker aan dat emotionele verwaarlozing de grootste factor was. Maar bij beide speelt die emotionele component een cruciale rol.
De identiteitscrisis die niemand ziet aankomen
Nu wordt het echt fascinerend. Relatie-expert en therapeut Esther Perel heeft jarenlang affaires bestudeerd en kwam tot een verrassende conclusie: heel veel mensen die vreemdgaan zijn helemaal niet ongelukkig in hun relatie. Ze willen hun partner niet verlaten. Ze zijn niet op zoek naar een nieuwe liefde. Ze zijn zichzelf kwijt geraakt.
Denk er eens over na. In het begin van een relatie ben je mysterieus, speels, avontuurlijk. Je flirt, je neemt risico’s, je voelt je levend en opwindend. Maar na vijf, tien of vijftien jaar samen kan je hele identiteit opgaan in je rol als “de partner van”, “de ouder van” of gewoon onderdeel van een vast, voorspelbaar patroon. Wie ben je eigenlijk nog als individu, afgezien van de helft van een duo?
Een affaire kan in dat geval een poging zijn om die verloren stukjes van jezelf terug te vinden. Het gaat niet zozeer om die andere persoon, maar om wie jij bent wanneer je met hen samen bent. Misschien voel je je weer jong, spannend, aantrekkelijk, vrij. Eigenschappen die langzaam zijn verdwenen in de sleur van het dagelijkse leven met was, boodschappen en hypotheekbetalingen.
Dit is vooral prominent in onze moderne, individualistische samenleving waar zelfontplooiing en persoonlijke groei zo hoog worden gewaardeerd. We worden constant gebombardeerd met boodschappen over “je beste zelf zijn” en “blijven groeien.” Wanneer een relatie begint aan te voelen als een kooi in plaats van een springplank, zoeken sommige mensen een uitweg. Helaas vaak via ontrouw.
Persoonlijkheidspatronen die kwetsbaar maken
Nu komen we bij het moeilijkere deel, want dit gaat over patronen die diep in iemands psyche zitten. Bepaalde persoonlijkheidskenmerken maken sommige mensen gevoeliger voor vreemdgaan dan anderen. En voordat je denkt “oh, dus het zijn gewoon slechte mensen,” stop. Het is veel genuanceerder.
Neem bijvoorbeeld bindingsangst. Voor iemand met hechtingsproblemen kan extreme intimiteit verstikkend aanvoelen. Wanneer hun partner te dichtbij komt, te veel vraagt, te veel verwacht, kan vreemdgaan een manier zijn om afstand te creëren en controle terug te winnen. Het is geen excuus, maar wel een verklaring die vaak voortkomt uit jeugdtrauma’s of eerdere pijnlijke breuken.
Dan zijn er mensen met narcistische trekken. Niet per se een volledige persoonlijkheidsstoornis, maar mensen die een overdreven behoefte hebben aan externe validatie. Voor hen kan vreemdgaan een manier zijn om hun ego te voeden, om te bevestigen dat ze aantrekkelijk en begeerlijk zijn. Elke nieuwe verovering voelt als een prestatie, een bewijs van hun waarde.
Paradoxaal genoeg kan ook een laag zelfbeeld tot ontrouw leiden. Wanneer iemand nieuw je complimentjes geeft en interesse toont, kan dat werken als een verslavende drug voor iemand die fundamentele twijfels heeft over hun eigen waarde. Ze zijn niet op zoek naar seks. Ze zijn op zoek naar bevestiging dat ze het waard zijn om bemind te worden.
De alarmsignalen die je niet mag negeren
Dus nu we weten dat vreemdgaan complexer is dan “sommige mensen zijn gewoon klootzakken,” wat doen we met deze informatie? Het belangrijkste is communicatie. Echt praten. Niet die oppervlakkige gesprekken over wie de boodschappen doet, maar diepgaande check-ins over hoe je je voelt, wat je mist, waar je naar verlangt.
Psychologen benadrukken dat veel affaires voorkomen hadden kunnen worden als koppels eerder hadden gesproken over onvervulde behoeften. Maar dat vereist kwetsbaarheid, en dat is eng. Het is eng om te zeggen “ik voel me eenzaam” of “ik mis de versie van ons die plezier had” of “ik weet niet meer wie ik ben buiten deze relatie.”
Er zijn een paar belangrijke alarmsignalen waar je alert op moet zijn:
- Emotionele disconnect: Wanneer gesprekken steeds oppervlakkiger worden en je merkt dat jullie steeds meer langs elkaar heen leven, alsof jullie huisgenoten zijn in plaats van partners.
- Gebrek aan fysieke affectie: Niet per se seks, maar simpele aanrakingen, knuffels, hand vasthouden. Wanneer dat verdwijnt, verdwijnt ook een cruciaal bindingselement.
- Verlies van individuele identiteit: Wanneer een van beiden volledig opgaat in de relatie en vergeet wie ze als individu zijn. Dit creëert een leegte die gevaarlijk kan worden.
- Onuitgesproken wrok: Oude conflicten die nooit echt zijn opgelost maar blijven sudderen onder de oppervlakte, als een vulkaan die elk moment kan uitbarsten.
- Vermijding van kwetsbaarheid: Wanneer het onmogelijk lijkt om echt eerlijk te zijn over je gevoelens zonder verdediging, aanval of terugtrekking.
Wat de wetenschap ons leert over preventie
Het goede nieuws? Nu we begrijpen dat vreemdgaan meestal een symptoom is en niet de ziekte zelf, kunnen we er iets aan doen. Het gaat niet om constant je partner in de gaten houden of wantrouwend zijn. Het gaat om het creëren van een relatie waarin alle drie de hersensystemen waar Helen Fisher over sprak regelmatig worden gevoed.
Dat betekent: blijf investeren in fysieke intimiteit, ook als je moe bent. Blijf daten, ook na twintig jaar samen. Blijf nieuwsgierig naar je partner als persoon, niet alleen als medebeheerder van het huishouden. En misschien wel het belangrijkste: blijf investeren in jezelf als individu, zodat je niet je hele identiteit verliest in de relatie.
Onderzoek toont aan dat koppels die regelmatig nieuwe ervaringen samen delen, zoals reizen, hobby’s of uitdagingen, minder vatbaar zijn voor ontrouw. Waarom? Omdat ze blijven groeien als individuen én als koppel. Ze hoeven niet buiten de relatie te zoeken naar opwinding of zelfontdekking, omdat ze die ruimte binnen de relatie al hebben.
De harde waarheid over relaties in de moderne tijd
Hier is waar het echt complex wordt. We leven in een tijd waarin we meer van onze partner verwachten dan ooit tevoren in de menselijke geschiedenis. Je partner moet je beste vriend zijn, je vertrouweling, je seksuele partner, je co-ouder, je financiële partner, je sportmaatje, je reisgenoot en je therapeut. Dat is een ongelooflijke druk om op één persoon te leggen.
Esther Perel wijst erop dat we onze partner vragen om tegenstrijdige dingen te zijn: zowel veilig en voorspelbaar als spannend en mysterieus. We willen stabiliteit én passie. Vertrouwdheid én nieuwheid. Het is geen wonder dat sommige mensen vastlopen in dit paradoxale verwachtingspatroon.
Dit betekent niet dat ontrouw acceptabel is. Maar het betekent wel dat we realistischer moeten zijn over wat één persoon kan bieden, en dat we ruimte moeten creëren voor open gesprekken over wat trouw eigenlijk betekent in de context van een langdurig partnerschap.
Wanneer ontrouw aan het licht komt
Als je ontdekt dat je partner vreemd is gegaan, of als je zelf vreemd bent gegaan, is het eerste wat je moet weten: dit is niet automatisch het einde. Sommige relaties overleven ontrouw en komen er zelfs sterker uit, wanneer beide partners bereid zijn om het harde werk te doen. Dat betekent therapie, eerlijkheid, het aanpakken van de onderliggende problemen en het langzame, pijnlijke proces van het herbouwen van vertrouwen.
Andere relaties eindigen, en dat kan ook de gezondste uitkomst zijn. Niet elke breuk kan geheeld worden, en niet elke relatie is het waard om te redden. Maar wat psychologisch onderzoek ons leert is dat ontrouw bijna altijd een symptoom is van iets diepers: onvervulde behoeften, verloren identiteit, onverwerkte pijn, gebrekkige communicatie.
De vragen die je jezelf moet stellen
Als je midden in een langdurige relatie zit, zijn er een paar eerlijke vragen die je jezelf kunt stellen. Wanneer voelde je je voor het laatst echt gezien door je partner? Wanneer heb je voor het laatst echt geluisterd naar wat je partner nodig heeft, niet wat je denkt dat ze nodig hebben? Wanneer hebben jullie voor het laatst iets nieuws samen gedaan? Wanneer heb je voor het laatst iets voor jezelf gedaan dat je het gevoel gaf dat je nog steeds jij bent, los van de relatie?
Dit zijn geen gemakkelijke vragen. Ze vereisen eerlijkheid en kwetsbaarheid. Maar het zijn precies deze gesprekken die het verschil kunnen maken tussen een relatie die langzaam wegkwijnt en een relatie die blijft groeien.
De belangrijkste les uit de psychologie
Vreemdgaan is geen zwart-wit verhaal van goede en slechte mensen. Het is een complex web van menselijke behoeften, neurologische systemen, persoonlijkheidspatronen en relationele dynamieken. Het maakt het niet minder pijnlijk voor degene die bedrogen wordt. Het maakt het niet oké. Maar als we het alleen zien als een moreel falen, missen we een cruciale kans om te leren en te groeien.
Wat we weten uit wetenschappelijk onderzoek is dit: mensen zijn niet ontworpen voor perfecte monogamie, maar ze zijn ook niet ontworpen om constant te zoeken naar nieuwe partners. We zitten ergens in het midden, en dat midden vereist bewust werk, communicatie, kwetsbaarheid en de moed om echt naar elkaar te luisteren.
Want uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde: gezien worden, gehoord worden, gewaardeerd worden en verbonden zijn. Wanneer die fundamentele menselijke behoeften vervuld worden binnen je relatie, wordt de aantrekkingskracht van een affaire een stuk kleiner. En wanneer je voelt dat die behoeften niet vervuld worden, is dat het moment om je mond open te doen, voordat het te laat is.
Misschien is de echte vraag niet “waarom gaan mensen vreemd,” maar “wat hebben we nodig om niet vreemd te gaan.” En het antwoord daarop is vaak veel eenvoudiger dan we denken: echte aandacht, echte verbinding, en de moed om kwetsbaar te zijn met de persoon die naast ons ligt. Dat is tegelijkertijd het simpelste en het moeilijkste wat er bestaat.
Inhoudsopgave